De Europese Unie is op 1 mei 2004 uitgebreid met de landen Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slowakije, Slovenië en Tsjechië.

Om lid te kunnen worden van de EU, moeten landen voldoen aan de economische en politieke voorwaarden die bekend staan als de 'criteria van Kopenhagen' (1993). Volgens deze criteria moet een toekomstig lid:
- een stabiele democratie hebben die de rechtstaat, de eerbiediging van de mensenrechten en de bescherming van de minderheden waarborgt;
- over een functionerende markteconomie beschikken;
- de gemeenschappelijke regels, normen en beleidsmaatregelen, het Acquis communautaire, aanvaarden die het corpus van EU-wetgeving vormen.

Na een aanvraag voor toetreding wint de Raad advies in bij de Commissie die een gedetailleerde beschrijving van de politieke en economische situatie in de aspirant-lidstaat geeft. Daarnaast bekijkt de Commissie in hoeverre een land in staat is het ‘acquis Communautaire’ over te nemen en welke vraagstukken tijdens de onderhandelingen problemen opleveren (‘acquis screening’). Tenslotte doet de Commissie een aanbeveling inzake het al dan niet openen van de Toetredingsonderhandelingen.

De Commissie heeft op 6 oktober de voortgangsrapporten over de kandidaatlidstaten Turkije, Roemenië en Bulgarije gepubliceerd, alsmede de pre-accessie strategie voor Kroatië.

De onderhandelingen met Roemenië en Bulgarije konden in 2004 worden afgerond en de Europese Raad van 17 december 2004 concludeerde dat het toetredingsverdrag kon worden voltooid zodat het, mits het Europees Parlement zijn instemming geeft, tijdens de zitting van de RAZEB van april 2005 kan worden ondertekend.

Met Kroatië zullen op 17 maart 2005 onderhandelingen worden geopend, mits het land volledig samenwerkt met het Joegoslavië Tribunaal (ICTY). Met Turkije zullen op 3 oktober onderhandelingen worden geopend, ervan uitgaande dat het land het Protocol ondertekent waarmee de douane-unie wordt uitgebreid met de nieuwe lidstaten. De Europese Raad stelde verder vast welke punten aan de orde zullen komen  bij het opstellen van het onderhandelingskaders voor de komende toetredingsonderhandelingen waaronder die met Kroatië en Turkije. 

De voordelen van de recente uitbreiding liggen zowel op politiek, economisch als cultureel vlak:
- De uitbreiding van de zone van vrede, stabiliteit en welvaart zal de veiligheid voor alle EU-burgers vergroten;
- De EU is inmiddels de grootste economie ter wereld met meer dan 450 miljoen mensen en een gezamenlijk bruto nationaal product van meer dan € 8,5 biljoen. Door de uitbreiding zal de economische groei in oude en nieuwe lidstaten een krachtige impuls krijgen;
- De kwaliteit van leven zal voor alle EU-burgers verbeteren wanneer de nieuwe lidstaten EU-beleid op het gebied van milieubescherming, de strijd tegen de internationale misdaad, drugs en illegale immigratie gaan naleven;
- De komst van de nieuwe lidstaten zal de Unie verrijken door culturele diversiteit en de uitwisseling van ideeën en zal leiden tot beter begrip van andere volkeren;
- Tenslotte zal de uitbreiding de rol en het gewicht van de Unie in de wereldpolitiek versterken op het gebied van het buitenlands en veiligheidsbeleid en handelspolitiek.